تبیین تربیتی و روانشناختی توجه به صفات ذاتی خدا در دعای ابوحمزه ثمالی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش پژوه کارشناسی ارشد روانشناسی تربیتی، مجتمع آموزش عالی بنت الهدی، جامعه المصطفی، قم، ایران.

2 مدیر گروه علوم تربیتی، مجتمع آموزش عالی بنت‌الهدی، جامعه‌المصطفی العالمیه، قم، ایران.

چکیده

تربیت از مهمترین مسائل حیات بشری است که در اسلام، پیامبر اکرم (ص) و اهل‌بیت (ع) به آن اهتمام ویژه‌ای داشته‌اند. دعای ابوحمزه ثمالی، منسوب به امام سجاد (ع) از دعاهای پرمحتوا در منابع شیعی و سرشار از مضامین تربیتی و عرفانی است. این دعا با بیانی زیبا، زمینه‌ساز شناخت خداوند و تقویت ارتباط با اوست. پژوهش حاضر، مؤلفه‌های تربیتی و روان‌شناختی ارتباط با خدا در این دعا را با تمرکز بر شناخت صفات الهی (ذاتی و فعلی) و تأثیر این شناخت بر سلوک فردی و اجتماعی انسان بررسی می‌کند. پژوهش حاضر با روش تحلیل محتوا و کدگذاری مضامین دعای ابوحمزه ثمالی انجام شده است. با استناد به آیات قرآن، روایات و منابع روان‌شناختی، مؤلفه‌های ارتباطی انسان با خدا استخراج و تحلیل شده‌اند. رویکرد تحقیق، توصیفی- تحلیلی است و از منابع کتابخانه‌ای و حدیثی بهره گرفته شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که عوامل شناختی مانند شناخت صفات ذاتی الهی مانند رحمت، قدرت، فضل و... پایه‌های ارتباط با خدا را شکل می‌دهد و آثار روان‌شناختی آن شامل تقویت ایمان، آرامش روانی، افزایش تاب‌آوری و رشد ارزش‌های اخلاقی است.
 

کلیدواژه‌ها

مراجع

  1. قرآن کریم (بی‌تا). مترجم: الهی قمشه‌ای، مهدی. تهران: انتشارات پیام عدالت.
  2. صحیفه سجادیه (بی‌تا). مترجم: انصاریان، حسین. تهران: نشر آیین دانش.
    1. آقاپور، رضا (1391). تأثیر دین‌داری در ارتقای روابط اجتماعی از دیدگاه قرآن. تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی.
    2. آمدی، عبدالواحد (1366). غرر الحکم و درر الکلم. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
    3. ابن ابی ذر نراقی، مهدی (1442). جامع السعادات. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
    4. ابن اثیر، مبارک بن محمد (1367). النهایه فی غریب الحدیث والاثر. مصحح: طناحی، محمدمحمود. قم: اسماعیلیان.
    5. ابن فارس، احمد (1404). معجم مقاییس اللغه. مصحح: هارون، عبدالسلام محمد. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه.
    6. ابن منظور، محمد بن مکرم (1416). لسان العرب. بیروت: دار الاحیا التراث العربی.
    7. اقبال لاهوری، محمد (بی‌تا). احیای فکر دینی در اسلام. مترجم: آرام، احمد. تهران: انتشارات رسالت قلم.
    8. انصاری، محمدعلی (1388). رحمت جاری. مشهد: بیان هدایت نور.
    9. انصاریان، حسین (1383). تفسیر و شرح صحیفه سجادیه. قم: دار العرفان.
    10. انوری، حسن (1382). فرهنگ بزرگ سخن. تهران: سخن.
    11. انیشتین، آلبرت (1342). دنیایی که من می‌بینم. مترجم: سالکی، فریدون. تهران: انتشارات پیروز.
    12. پارس، اکبر (1393). شکر و دعا در روان‌درمانی و مشاوره براساس نهج‌البلاغه و سایر منابع اسلامی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
    13. پورافکارى، نصرت‏الله (1380). فرهنگ جامع روان‏شناسى روان‏پزشکى. تهران: انتشارات فرهنگ معاصر.
    14. تسخیری، محمدعلی (1384). ابعاد تمدنی میانه‌روی اسلام. نشریه اندیشه تقریب، - (3)، 9- 20.
    15. تشکر، احمد (1387). رزق حلال از دیدگاه آیات و روایات. قم: صالحان.
    16. جوادی آملی، عبدالله (1377). مبادی اخلاق در قرآن. قم: مرکز نشر اسرا.
    17. جعفری، محمدتقی (1373). ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
    18. حاجی‌زاده میمندی، فاطمه.، زارع شاه‌آبادی، مسعود.، مروی، احمد.، و ابوترابی زارچی، نرگس (1391). بررسی رابطه بین دین‌داری و رضایت از زندگی در بین زنان سالمند شهر یزد. نشریه مطالعات راهبردی زنان، شماره58، 191- 236.
    19. حجازی، محمدرضا (1382). ینابیع الحکمه. قم: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.
    20. حسینی حسین‌آباد، سیده فاطمه (1395). تبیین روان‌شناختی حالت خشوع و خضوع در نماز براساس ابعاد هوش معنوی. تهران: کنگره ملی نماز و سلامت روان https://civilica. com/doc/
    21. حسینی دشتی، مصطفی (1376). معارف و معاریف. قم: حجت.
    22. حسینی، سیدحمید (1422). منتخب میزان الحکمه. قم: دار الحدیث.
    23. حسینی، سید معصوم.، و قدیری‌نژاد، سیده فاطمه (1402). راهکارهای قرآنی نیل به امنیت روانی فردی و کارکردهای آن در زندگی اجتماعی. نشریه مطالعات فرهنگی قرآن، سال اول، (1)2، ۱۹۰- ۱۶۵.
    24. حسن‌زاده، جعفر (1392). پرتو اجابت. مشهد: آستان قدس رضوی.
    25. دکارت، رنه (1376). فلسفه دکارت. مترجم: صانعی دره بیدی، منوچهر. تهران: الهدی.
    26. دیلمی، احمد.، و آذربایجانی، مسعود (1383). اخلاق اسلامی. قم: انتشارات معارف.
    27. دهخدا، علی‌اکبر (1373). لغت‌نامه دهخدا. تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه.
    28. راغب اصفهانی، محمدحسین (1416). مفردات الفاظ قرآن. محقق: داوودی، عدنان. بیروت: دار الشامیه.
    29. ربانی گلپایگانی، علی (1400). عقاید استدلالی. قم: نشر هاجر.
    30. رفعتیان، عبدالحسین (1385). مسئولیت‌پذیری. تهران: نشر قطره.
    31. رجبی، محمود (1380). انسان‌شناسی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
    32. رضی، محمد (1403). بحارالانوار. بیروت: مؤسسه الوفا.
    33. زبیدی، سید محمد مرتضی (1414). تاج العروس من جواهر القاموس. مصحح: هلالی، علی.، و شیری، علی. بیروت: دار الفکر.
    34. سالاری‌فر، محمدرضا.، شجاعی، محمدصادق.، موسوی اصل، سیدمهدی.، و دیگران (1393). بهداشت روانی با نگرش به منابع اسلامی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
    35. سبحانی، جعفر.، و رضایی، محمد (۱۳۹۱). اندیشه اسلامی. تهران: انتشارات معارف.
    36. شاهدی، لطفعلی.، و شاهدی، کیوان (1398). عوامل پیدایش و تقویت روحیه شکرگزاری از منظر قرآن و روایات. نخستین کنفرانس ملی علوم انسانی و توسعه. https://civilica. com/doc/
    37. شاملو، سعید (1382). مکتب‌ها و نظریه‌ها در روان‌شناسی شخصیت. تهران: رشد.
    38. شجاعی، محمدصادق (1386). نگاهی به شناخت از منظر فلسفه، روان‏شناسی و اسلام. نشریه علمی معرفت، 19(1)، 81-
    39. شریعتمداری، جعفر (1387). شرح و تفسیر لغات قرآن براساس تفسیر نمونه. مشهد: آستان قدس رضوی. بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
    40. صانعی، سیدمهدی (1382). بهداشت روان در اسلام. قم: مؤسسه بوستان کتاب.
    41. صداقت، سید علی‌اکبر (1388). مرموزات اسما. قم: انتشارات آیات اشراق.
    42. طباطبایی، سید محمدحسین (1375). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت:مؤسسه الاعلمی.
    43. عسکری، ابوهلال (1400). الفروق فی اللغه. بیروت: دار الآفاق الجدیده.
    44. غفاری، ابراهیم (1386). آیین نیایش. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
    45. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی (1387). محجه البیضا فی تهذیب الاحیا. مصحح: غفاری، علی‌اکبر. قم: مؤسسه فرهنگی و اطلاع‌رسانی تبیان.
    46. کلینی، محمد بن یعقوب (1386). اصول کافی. تهران: انتشارات اسوه.
    47. گوهری، سید اسماعیل (1364). شکر در قرآن، روایات و نهج‌البلاغه. تهران: ناشر کعبه.
    48. کریمی، علیجان (1399). راهکارهای تقویت باورهای دینی در جامعه از منظر قرآن. نشریه افق تبلیغ، 1(3)، 25- 40.
    49. کریمی، مرزبان (1400). بهداشت روانی در نگاه اسلام. تهران: سازمان اوقاف و امور خیریه، انتشارات اسوه.
    50. محمدی بختیاری، مصطفی (1391). نقش دین در بهداشت روان از منظر قرآن. قم: انتشارات زائر.
    51. عنایتی، سعیده (1390). صفات ذاتی خداوند. http://shahrudi. parsiblog. com/Posts/475
    52. مجلسی، محمدباقر (1403). بحارالانوار. بیروت: مؤسسه الوفا.
    53. محسنى، نیک‏چهره (1382). نظریه‏ها در روان‏شناسى رشد. تهران: پردیس.
    54. مصباح یزدی، محمدتقی (1377). آموزش عقاید. تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل سازمان تبلیغات اسلامى.
    55. مطهری، مرتضی (1394). مجموعه آثار شهید مطهری. تهران: صدرا.
    56. مطهری، مرتضی (1354). سیری در نهج‌البلاغه، قم: مرکز مطبوعاتی دار التبلیغ اسلامی.
    57. معین، محمد (1391). فرهنگ فارسی. تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر.
    58. محقق داماد، سید مصطفی (1399). اسرار شریعت و منفع طاعت از نظر ملاصدرا. نشریه خردنامه صدرا، 25(100)، 23- 32.
    59. مکارم شیرازی، ناصر (1374). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
    60. میرحسینی، سیداحمد (1384). دین و درمان افسردگی. نشریه پژوهش‌های فقهی، 1(3)، 35- 50.
    61. میلانی‌فر، بهروز (1392). بهداشت روانی. تهران: قومس.
    62. نراقی، مهدی بن ابی‌ذر (1442). جامع السعادات. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
    63. نورعلیزاده میانجی، مسعود (1397). از خداآگاهی تا خودآگاهی و آثار روان‌شناختی آن. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
    64. هوشنگ‌فر، خجسته (1388). جامعه‌شناسی صلح. تهران: جامعه‌شناسان.
    65. یزدانی رستاقی، فاطمه (1401). طاعت و آثار آن از منظر قرآن کریم. نشریه پژوهش‌های کاربردی در مدیریت و علوم انسانی، 1(7)، 187- 173.
    66. بی‌نام (1400). روزی حلال، آثار تربیتی رزق در بعد اجتماعی. نشریه امین یاوران، 7(24)، 83- 103.
    67. Kirkpatrick, LA., & Shaver, P. R. (1990). Attachment theory and religion childhood at attachments, religious beliefs and conversion. Journal for the Scientific Study of Religion, ۲۹(۳), 315- 334.
    68. Beck, R., & McDonald, A. (2004). Attachment to God: The attachment to God inventory, tests of working model correspondence, and an exploration of faith group differences. Journal of Psychology and Theology, 32(2), 92– 103.
مطالعات تعلیم و تربیت با رویکرد اسلامی
دوره 3، شماره 4
اسفند 1404
صفحه 53-72

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار